สมุดไทยในคลังต่างประเทศ

สมุดข่อยและภาพเขียนไทยหลายเล่มอยู่ใน Wellcome Collection พิพิธภัณฑ์และห้องสมุดด้านการแพทย์ในกรุงลอนดอน หน้านี้รวมภาพที่ Wellcome เปิดให้ใช้ได้ กดภาพไหนก็ซูมดูได้ละเอียดถึงลายเส้นพู่กันและตัวอักษร ภาพเต็มโหลดจากเซิร์ฟเวอร์ของ Wellcome โดยตรง

สมุดพระมาลัย

เรื่องพระมาลัยเถระ พระภิกษุผู้มีฤทธิ์ที่ลงไปโปรดสัตว์นรก แล้วขึ้นไปนมัสการพระจุฬามณีเจดีย์บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และได้สนทนากับพระอินทร์และพระศรีอาริยเมตไตรย เป็นสมุดไทยที่นิยมสร้างถวายวัดและใช้สวดในงานศพ ตัวหนังสือส่วนใหญ่เป็นอักษรขอม ภาพเขียนสีขนาบอยู่สองข้างของแต่ละหน้า

เรื่องพระมาลัยย่อ ๆ

พระมาลัยเป็นพระเถระชาวลังกาที่บำเพ็ญจนมีฤทธิ์ วันหนึ่งท่านลงไปเยี่ยมนรก เห็นสัตว์นรกถูกลงโทษตามกรรม สัตว์นรกฝากความมาบอกญาติให้ทำบุญอุทิศไปให้ ระหว่างทางกลับ ชายยากจนคนหนึ่งเก็บดอกบัวแปดดอกมาถวาย พระมาลัยจึงนำดอกบัวขึ้นไปบูชาพระจุฬามณีเจดีย์บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ที่นั่นท่านสนทนากับพระอินทร์ และได้พบพระศรีอาริยเมตไตรย ผู้จะมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ต่อไป ซึ่งฝากบอกชาวโลกว่าผู้ที่อยากเกิดในยุคของพระองค์ให้ฟังเทศน์มหาชาติให้จบในวันเดียว

เพราะเรื่องนี้พูดถึงนรก สวรรค์ และการทำบุญให้ผู้ตาย จึงนิยมใช้ "สวดพระมาลัย" ในงานศพ และนิยมสร้างสมุดพระมาลัยภาพสีงดงามถวายวัด ภาพในสมุดแต่ละเล่มจึงมีฉากซ้ำกัน เช่น นรก ชายเก็บดอกบัว และพระจุฬามณีเจดีย์ แต่ฝีมือช่างต่างกัน

**นรกและชายเก็บดอกบัว (MS Thai 1)** บนซ้ายคือต้นงิ้วในนรกสำหรับลงโทษคนผิดประเวณี บนขวาพระมาลัยลอยอยู่เหนือเปรต ล่างขวาชายยากจนเก็บดอกบัวในสระ แล้วนำไปถวายพระมาลัย (ล่างซ้าย) ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 1) · CC BY 4.0

**พระมาลัยกับพระอินทร์ (MS Thai 1)** บนขวาพระมาลัยสนทนากับพระอินทร์บนสวรรค์ ด้านล่างเป็นพระโพธิสัตว์ (พระศรีอาริยเมตไตรย) มีเทวดาแวดล้อม ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 1) · CC BY 4.0

**พระมาลัยกับฉากนรก (MS Thai 1)** ซ้ายคือพระมาลัย ขวาเป็นฉากในนรก ตัวหนังสือตรงกลางเป็นอักษรขอม ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 1) · CC BY 4.0

**พระโพธิสัตว์ประทับบนแท่น (MS Thai 1)** ภาพพระโพธิสัตว์ประทับบนแท่นทั้งสองข้างของหน้า ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 1) · CC BY 4.0

**ชายยากจนเก็บดอกบัว (MS Thai 2)** ขวา ชายยากจนเก็บดอกบัวในสระ ซ้าย นำดอกบัวไปถวายพระมาลัย ในเรื่องเล่าว่าพระมาลัยนำดอกบัวนี้ขึ้นไปบูชาพระจุฬามณีเจดีย์ ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 2) · CC BY 4.0

**ชายเก็บดอกบัว (ภาพขยาย, MS Thai 2)** ภาพขยายฝั่งขวาของหน้าเดียวกัน ชายนุ่งผ้าลงเก็บบัวในสระ ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 2) · CC BY 4.0

**พระมาลัยกับพระอินทร์บนสวรรค์ (MS Thai 2)** ขวา พระมาลัยสนทนากับพระอินทร์ ซ้าย พระโพธิสัตว์บนสวรรค์พร้อมบริวาร ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 2) · CC BY 4.0

**ข้างพระจุฬามณีเจดีย์ (MS Thai 2)** ซ้าย พระมาลัยสนทนากับพระอินทร์ข้างพระจุฬามณีเจดีย์ ซึ่งเชื่อว่าบรรจุพระเกศาธาตุของพระพุทธเจ้า ขวา พระโพธิสัตว์กับบริวาร ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 2) · CC BY 4.0

**นรกและชายเก็บดอกบัว (MS Thai 3)** ฉากเดียวกับ MS Thai 1 แต่ต่างช่างกัน บนซ้ายต้นงิ้วในนรก บนขวาพระมาลัยเหนือเปรต ล่างเป็นเรื่องชายเก็บดอกบัว เทียบสองเล่มจะเห็นฝีมือและสีที่ต่างกัน ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**พระมาลัยกับพระอินทร์ (MS Thai 3)** บนขวาพระมาลัยสนทนากับพระอินทร์ ด้านล่างพระโพธิสัตว์บนสวรรค์มีเทวดาแวดล้อม ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**เทวดาบนสวรรค์ (ภาพขยาย, MS Thai 3)** ภาพขยายมุมล่างซ้ายของหน้าก่อน เทวดาประนมมือ ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**พระโพธิสัตว์ในวงรัศมี (ภาพขยาย, MS Thai 3)** ภาพขยายมุมล่างขวา พระโพธิสัตว์ในวงรัศมีเปลวไฟ มีเทวดาสององค์อยู่ด้านล่าง ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**ยุคเข็ญและยุคพระศรีอาริย์ (MS Thai 3)** Wellcome บรรยายว่า บนขวาคือยุคที่คนฆ่ากันเอง บนซ้ายคนดีหลบไปทำสมาธิในถ้ำ ล่างซ้ายคือยุคดีที่แก้วแหวนตกลงมาจากฟ้า ล่างขวาเป็นศพสำหรับพิจารณาอสุภะ ตรงกับคำทำนายเรื่องโลกก่อนพระศรีอาริย์จะมาตรัสรู้ ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**ภาพพระสงฆ์ (MS Thai 3)** Wellcome บรรยายว่า ขวาเป็นพระสงฆ์จับลำคอ ซ้ายเป็นพระสงฆ์นั่งพักกับน้ำชาและขนม ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**ปกหลัง (MS Thai 3)** ภาพเทวดาบนพื้นดำโรยดอกไม้ทอง จากปกหลังของสมุด ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**ชายเก็บบัวใต้ต้นไม้ (MS Thai 3)** ภาพจากหน้าหนึ่งในเล่ม ชายเก็บดอกบัวในสระริมเขา ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 3) · CC BY 4.0

**รับดอกบัวจากชายยากจน (MS Thai 4A)** พระมาลัยรับช่อดอกบัวจากชายยากจน เพื่อนำขึ้นไปบูชาพระจุฬามณีเจดีย์บนสวรรค์ ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 4A) · CC BY 4.0

**ชาวบ้านถวายอาหาร (MS Thai 4A)** พระมาลัยรับบิณฑบาตจากชาวบ้าน เห็นตัวอักษรขอมเต็มหน้าทางซ้าย ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 4A) · CC BY 4.0

**รับดอกบัวและรับบิณฑบาต (MS Thai 4A)** ซ้าย พระมาลัยรับดอกบัวจากชายยากจน ขวา รับบิณฑบาตจากชาวบ้าน เล่มนี้เล่าการไปนรกและสวรรค์ของพระมาลัย ภาพ: Wellcome Collection · CC BY 4.0

**พระจุฬามณีเจดีย์และพระโพธิสัตว์ (MS Thai 4A)** ซ้าย พระมาลัยกับพระอินทร์หน้าพระจุฬามณีเจดีย์ ขวา พระโพธิสัตว์บนสวรรค์มีเทวดาประนมมือหลายแถว ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 4A) · CC BY 4.0

**เทวดาแวดล้อมพระโพธิสัตว์ (ภาพขยาย, MS Thai 4A)** ภาพขยายพื้นแดง เทวดาสวมชฎานั่งประนมมือเป็นแถว ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 4A) · CC BY 4.0

ชาดก: ทศชาติ

ภาพจากชาดกเรื่องท้าย ๆ ของทศชาติ ซึ่งมักเขียนรวมอยู่ในสมุดเล่มเดียวกับเรื่องพระมาลัย

**จันทกุมารชาดก (MS Thai 4B)** ซ้าย พระอินทร์เสด็จลงมาทำลายฉัตรในพิธีบูชายัญที่จะฆ่าพระจันทกุมาร ขวา พระจันทกุมารและผู้ที่รอดจากพิธี จันทกุมารเป็นชาติที่ 7 ในทศชาติ ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 4B) · CC BY 4.0

**นารทชาดก (MS Thai 4B)** ซ้าย พรหมนารทลงมาจากสวรรค์เพื่อแก้ความเห็นผิด ขวา เจ้าหญิงบนบัลลังก์กับนางกำนัลสองคนสวดขอความช่วยเหลือ นารทเป็นชาติที่ 8 ในทศชาติ ภาพ: Wellcome Collection (MS Thai Manuscript 4B) · CC BY 4.0

ตำรานวด

สมุดไทยแสดงรูปคนพร้อมจุดและเส้นสำหรับนวด มีตัวหนังสือไทยกำกับว่าจุดไหนแก้อาการอะไร Wellcome ประเมินว่าเขียนราวปี 2393 สมัยรัชกาลที่ 3–4 ใกล้กับช่วงที่วัดโพธิ์จารึกตำรานวดลงแผ่นศิลา (ปี 2375)

**รูปคนด้านหน้า (Or MS 801)** รูปคนนั่งแยกขา มีเส้นและจุดนวดทั่วตัว ตัวหนังสือไทยด้านข้างบอกชื่อจุดและอาการ ภาพ: Wellcome Collection (Or MS 801) · CC BY 4.0

**รูปผู้หญิง (Or MS 801)** Wellcome ระบุว่าเป็นรูปผู้หญิงแสดงจุดกด ตัวหนังสือรอบรูปบอกอาการที่แก้ได้ ภาพ: Wellcome Collection (Or MS 801) · CC BY 4.0

**เส้นสีแดงทั่วตัว (Or MS 801)** รูปคนพร้อมเส้นสีแดงหลายสิบเส้นจากศีรษะถึงเท้า ภาพ: Wellcome Collection (Or MS 801) · CC BY 4.0

**เส้นจากสะดือ (Or MS 801)** เส้นสีแดงแผ่จากกลางลำตัวไปแขนขา มีชื่อเส้นกำกับรอบรูป ภาพ: Wellcome Collection (Or MS 801) · CC BY 4.0

**จุดบนแขนขา (Or MS 801)** รูปคนมีจุดสีแดงบนเข่าและข้อพับ ตัวหนังสือเต็มสองข้าง ภาพ: Wellcome Collection (Or MS 801) · CC BY 4.0

**ข้อต่อและหน้าอก (Or MS 801)** รูปคนวาดข้อต่อเป็นวงกลม มีจุดที่หน้าอกและสะโพก ภาพ: Wellcome Collection (Or MS 801) · CC BY 4.0

**รูปคนด้านหลัง (Or MS 801)** รูปคนหันหลัง มีจุดนวดตามแนวหลังและสะโพก พร้อมคำอธิบายแต่ละจุด ภาพ: Wellcome Collection (Or MS 801) · CC BY 4.0

ตำราพยากรณ์และโหราศาสตร์

ตำราดูลางจากท้องฟ้าและตำราพยากรณ์ ภาพเทวดาทรงสัตว์ในตำราแบบนี้ใช้คู่กับคำทำนาย

**ตำราดูลางดวงอาทิตย์ (Or Thai MS 9)** รูปดวงอาทิตย์ในลักษณะต่าง ๆ พร้อมคำทำนาย Wellcome อธิบายว่ารูปเกือบสุดท้าย ดวงอาทิตย์ที่มีวงสีเขียวล้อม ทำนายว่าเจ้าแผ่นดินจะสิ้นภายในปีนั้น ภาพ: Wellcome Collection (Or Thai MS 9) · CC BY 4.0

**ตำราดูลางดวงอาทิตย์ หน้าต้น (MS Thai 9)** ปกและหน้าต้นของเล่มเดียวกัน หกหน้าพับ ภาพ: Wellcome Collection (MS THAI 9) · CC BY 4.0

**เทวดาทรงสัตว์ 1 (Or Thai MS 7)** ตำราพยากรณ์ Wellcome บรรยายว่าเป็นเทวดาทรงมังกร ในภาพเป็นสัตว์สีชมพูหัวคล้ายครุฑ ภาพ: Wellcome Collection (Or THAI MS 7) · CC BY 4.0

**เทวดาทรงสัตว์ 2 (Or Thai MS 7)** เทวดาถือคันศรยืนบนนาคสีแดง ภาพ: Wellcome Collection (Or THAI MS 7) · CC BY 4.0

**เทวดาทรงสัตว์ 3 (Or Thai MS 7)** เทวดาง้างดาบบนนาคสีเขียว ภาพ: Wellcome Collection (Or THAI MS 7) · CC BY 4.0

**เทวดาทรงสัตว์ 4 (Or Thai MS 7)** เทวดาง้างศรบนหลังสิงห์ขาว ภาพ: Wellcome Collection (Or THAI MS 7) · CC BY 4.0

**เทวดาทรงสัตว์ 5 (Or Thai MS 7)** เทวดาถือดอกไม้บนนาคสีน้ำเงิน ภาพ: Wellcome Collection (Or THAI MS 7) · CC BY 4.0

**เทวดาทรงสัตว์ 6 (Or Thai MS 7)** เทวดาถือคันศรบนนาคสีฟ้า ภาพ: Wellcome Collection (Or THAI MS 7) · CC BY 4.0

สมุดไทยดำและคัมภีร์ใบลาน

สมุดไทยดำเขียนด้วยหมึกขาวหรือทอง และคัมภีร์ใบลานที่จารด้วยเหล็กแหลม

**สมุดไทยดำ (MS Thai 13)** หกหน้าพับแรกนับจากปก ตัวหนังสือสีทองบนกระดาษดำ ภาพ: Wellcome Collection (MS THAI 13) · CC BY 4.0

**สมุดไทยดำ (MS Thai 12)** หกหน้าพับแรกนับจากปก ภาพ: Wellcome Collection (MS THAI 12) · CC BY 4.0

**คัมภีร์ใบลานปกรักลายทอง (MS 11)** คัมภีร์พุทธศาสนาจารบนใบลานด้วยเหล็กแหลม (เห็นเหล็กจารวางอยู่บนใบลาน) ไม้ประกับลงรักปิดทองลายพันธุ์พฤกษา ขอบใบลานปิดทองคาดชาด Wellcome ระบุว่าคัดลอกในครึ่งแรกของศตวรรษที่ 19 ภาพ: Wellcome Collection (Or Thai Buddhist Manuscript, MS 11) · CC BY 4.0

ภาพเขียนรามเกียรติ์

ภาพสีฝุ่นชุดหนึ่งจากศตวรรษที่ 19 มีคำบรรยายลายมือภาษาไทยและอังกฤษใต้ภาพ ทำขึ้นให้ชาวต่างชาติดู ชื่อตอนภาษาไทยด้านล่างคัดจากลายมือในภาพ

**สุครีพและหนุมานทูลพระราม** คำบรรยายในภาพ: "(ท่าทูลเฝ้า) สุครีพ หณุมาน เล่าความทูลพระรามพระลักษมณ์เรื่องวิวาทกับพาลี" ภาพ: Wellcome Collection · Public Domain Mark

**หนุมานขอที่พักจากฤๅษี** คำบรรยายในภาพ: "หณุมานไปขออาศรัยฤๅษี ๆ บอกที่พักให้ยังศาลาโน้น" (สะกดตามต้นฉบับ) ภาพ: Wellcome Collection · Public Domain Mark

**หนุมานจับวิรุญจำบัง** คำบรรยายอังกฤษในภาพเขียนว่า "Hanuman is catching Virunyarauti" ตรงกับตอนหนุมานจับวิรุญจำบังซึ่งขี่ม้านิลพาหุ (Wellcome ลงที่มาว่าอินเดีย แต่ภาพมีคำบรรยายไทยและอยู่ชุดเดียวกับภาพอื่น) ภาพ: Wellcome Collection · Public Domain Mark

**หนุมานกับนางวานรินทร์** คำบรรยายในภาพเขียนว่า "หณุมานโลมนาง...รินทร์" ซึ่งน่าจะเป็นนางวานรินทร์ นางฟ้าที่ถูกสาปให้เฝ้าถ้ำจนกว่าจะพบหนุมาน ภาพ: Wellcome Collection · Public Domain Mark

ตำรานวด (Tamra nuat) ทั้งเล่ม

สมุดไทยพับไปมาทั้งเล่ม 86 หน้า เขียนในศตวรรษที่ 19 (ราว พ.ศ. 2344–2443) Wellcome บันทึกว่าเป็นสมุดพับ มีภาพ เขียนด้วยอักษรไทย เปิดดูได้ทีละหน้าแบบพลิกสมุด และซูมอ่านตัวหนังสือได้

ภาพ: Wellcome Collection · Public Domain Mark

ที่มาและสิทธิ์ของภาพ

ภาพทั้งหมดมาจาก Wellcome Collection กรุงลอนดอน ภาพถ่ายสมุดไทยใช้สัญญาอนุญาต CC BY 4.0 ซึ่งต้องให้เครดิต เราจึงใส่เครดิตและลิงก์ไปหน้าต้นฉบับใต้ทุกภาพ ภาพเขียนรามเกียรติ์และสมุดตำรานวดทั้งเล่มเป็นสาธารณสมบัติ (Public Domain Mark) ภาพขนาดเต็มเปิดผ่านระบบ IIIF ของ Wellcome

ชื่อภาพและคำอธิบายภาษาไทยเรียบเรียงโดยTimelineBite จากบันทึกของ Wellcome และการดูภาพ ส่วนที่เราไม่แน่ใจจะเขียนว่า "Wellcome บรรยายว่า" เรายังไม่ได้ถอดความตัวอักษรขอมและอักษรไทยในสมุด ถ้าคุณอ่านได้และอยากช่วยถอดความ หรือเห็นข้อมูลที่ควรแก้ แจ้งเราได้ที่หน้า เกี่ยวกับเรา

ดูของจากไทยในพิพิธภัณฑ์ต่างประเทศเพิ่มได้ที่ โบราณวัตถุไทยในพิพิธภัณฑ์โลก และ สยามในคลังภาพโลก